فەرەیدون بێوار، هەولێر
لەئێستادا (37) حزب
لەهەرێمی كوردستان مۆڵەت پێدراون و زۆربەشیان لە وڵاتانی جیهان نوسینگە و مەكتەبی
پەیوەندی حزبیان هەیە، لەرێگەی ئەم نوسینگانەوە سەردانی وڵاتەكان دەكەن و پەیوەندی
و كۆبوونەوە و رێكەوتن لەگەڵ حزب و دەوڵەتانی جیهان دەبەستن، بێ ئەوەی وەزارەتی
ناوخۆ یان ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی لێ ئاگادار بكەنەوە و حكومەت ئاگاداری
وردەكارییەكان بێت. بەپێی زانیارییەكانیش لە (12) وڵات نوسینگەی حكومەتی هەرێم هەیە،
كەواتە نوسینگەی حزبەكان لە نوسینگەی حكومەتی هەرێم زیاترن.
كۆمەڵی ئیسلامی
یەكێكە لەو حزبە كوردیانەی كە زۆرجاران شاندی حزبی یان ئەمیرەكەی سەردانی وڵاتانی
كردووە، عەبدولستار مەجید، ئەندامی مەكتەبی سیاسی، رایگەیاند "سەردانەكانی ئێمە
لەرێگەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی كۆمەڵی ئیسلامی دەبێ، لە ناوخۆی هەرێمیش
باڵویزخانەی ئەو وڵاتە ئاگادار دەكەینەوە".
راشكاونە دان بەوەدا دەنێت كە ئەوان
حكومەتی هەرێم لە چوون و هاتنەوە و وردەكاری سەردانەكانیان ئاگادار ناكەنەوە. وەك
خۆی وتی "پێشوەختە مۆڵەت لە ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم وەرناگرین و لە ئەنجامی
كۆبوونەوە و سەردانەكانیشمان ئاگاداریان ناكەینەوە، لەمڕووەوە هیچ پەیوەندییەكمان
بە حكومەتی هەرێم و ئەنجوومەنی وەزیرانەوە نەبووە".
ئەو بە مەرج دەڵێت هەر كاتێك
یەكێتی و پارتی پابەندی حكومەت بوون، ئەوكات ئێمەش پابەند دەبین. بەرپرسەكەی كۆمەڵ
روونیكردەوە "ئەگەر هەر دوو حزبی دەسەڵاتدار بەوە پابەندبن كە پەیوەندی كردن بە
وڵاتانەوە تەنیا بەرێگەی حكومەت و سەرۆكایەتی هەرێمەوە بێ، ئێمە پشتگیری دەكەین و
پێوەی پابەن دەبین، هەروەها ئەو نوسینگانەی حكومەتی هەرێم لە وڵاتان هەر وەك چۆن
كارئاسانی بۆ یەكێتی و پارتی دەكەن دەبێ بەهەمانشێوە بۆ حزبەكانی تری بكات. هەر كاتێك
ئەم دوو نیگەرانییە نەما ئێمەش ئەوكات بەوەوە پابەند دەبین كە پەیوەندی تەنیا
لەریگەی حكومەتی هەریمەوە دەبێ".
یەكێتی نیشتمانی كوردستان كە لەئێستادا
سەرۆكایەتی حكومەتی كابینەی شەشەم دەكات، كەچی ئەویش حكومەتەكەی خۆی پەراوێزخستووە
و زۆرترین نوسینگەی حزبی لەدەروەی وڵات هەیە و پرس بەحكومەتەی خۆشی ناكات. ئارێز
عەبدوڵا ئەندامی سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، وتی "ئەگەر شاندە حزبییەكە
لەدەرەوە سەردانی حزب و كەسایەتی بكەن كارێكی ئاساییە، بەڵام ئەگەر وەفدێكی حزبی
لەجیاتی حكومەتی هەرێم قسان بكات و قسەكردن بێ لەسەر ئاسایش و داهاتووی هەرێم ئەوا
كارێكی نایاسایی نائاساییە و زیان بەبەرژەوەندی هەرێمی كوردستان دەگەیەنێت".
ئەو
داوا دەكات كە جۆری پەیوەندی حزبەكان بەدەرەوە دەبێ دیار و روون بێ و بزانرێت لەسەر
چی بنەمایەكە، دەبێ ئەو مەسەلەیەش بە یاسا رێكبخرێت.
مامۆستایەكی زانكۆ رەخنە لەم
دیاردەیە دەگرێت و بە حاڵەتێكی مەترسیداری ناو دەبات. دكتۆر كامەران مەنتك مامۆستای
زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەلاحەدین، ئاشكرای دەكات "لەهیچ سیستەمێكی دیموكراتی
و دامەزراوەییدا نییە كە حزب پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتان ببەستێ، بەڵكو ئەوە كاری
حكومەتە، ئەوە سیستەمەی كە لە كوردستان هەیە لە هیچ وڵاتێكی دنیادا نمونەی نییە،
حزبەكان بە تایبەتی یەكێتی و پارتی هیچ رێز بۆ حكومەتی هەرێم دانانێن. بەراستی ئەمە
كارێكی مەترسیداترە، ئەمەش وادەكات هەرێم هەمیشە ئامادەگیی تەقینەوەی سیاسی هەبێت،
چونكە حزبەكان لەسەر بنەمای بەرژەوەندی خۆیان پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتان دەبەستن،
بێگومان ئەوانیش بەپێی بەرژەوەندی دەوڵەتەكە مامەڵە و هەڵوێستی سیاسی لە كوردستان
دەنوێنن، ئەمەش دەبێتە هۆی بەریەككەوتنی بەرژوەندییەكانی هەرێم و دەوڵەتانی
تر".
شوان قەڵادزەیی وتەبێژی بزوتنەوەی ئیسلامی، راشكاوانە ئاماژە بەوە دەكات كە
ئەوان لە رێگەی مەكتەبی پەیوەندییەكانی خۆیانەوە سەردانی وڵاتانی دەرەوە دەكەن. ئەو
دەڵێت "سەردانەكانی شاندی ئێمە بۆ دەرەوەی وڵات، لە رێگەی مەكتەبی پەیوەندییەكانی
خۆمانەوەیە، كە ئەویش هەماهەنگە لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان لە وڵاتانی دەرەوە.
واتە نوسینگەی حزبە كوردستانییەكان لە وڵاتاندا لەگەڵ حكومەتی هەرێم لە
هەماهەنگیدان، وەنەبێ هەر یەكەیان لە دۆڵێكدان بن".
ئەوەشی دركاند كە شاندەكە
وردەكاری و ئەجندای سەردانەكە بۆ لایەنی پەیوەندیدار ئاشكرا ناكات. ئەو وتی
"وردەكارییەكان باس ناكرێ، بەڵام شاندی بزوتنەوە وەك باڵوێزێكی كورد وایە كە دەچێتە
شوێنان، وەنەبێ هەر باسی پەیوەندی حزبی بكرێت، بەڵكو هەندێكی پەیوەندی بەحكومەتی
هەرێمەوە هەیە و شتی گشتگیر باس دەكرێ".
هەر سەبارەت بەم بابەتە، سالار مەحمود
ئەندامی پەرلەمانی كوردستان لە لیستی كوردستانی، وتی "سەردانی كردنی شاندی حزبەكان
بۆ وڵاتانی دەرەوە، ئەگەر خزمەت بە ئەزموونی هەرێم بكات ئەوا كارێكی پێشوازی
لێكراوە، بەڵام بەدەر لەو پرەنسیپانەی كە لە یاسای ئەحزابەكان لە ساڵی 1993 دەرچووە،
جۆرێك لە دوڕدۆنگی دروست بكات لەنێوان حكومەتی هەرێم و وڵاتانی تر، یان كاریگەری
سلبی لە سەر بارودۆخی سیاسی و دیپلۆماسی هەرێم دەبێت، بێگومان دەبێ لە كاتی خۆیدا هەم
پەرلەمان و هەم حكومەت و سەرۆكایەتی هەرێم بە پێی رێكارە یاساییەكان مامەڵە لەگەڵ
هەر حزب و لایەنێكدا بكەن كە سوود لەو جۆرە پەیوەندیانە دەبینن بۆ بەرژەوەندە
تایبەتییەكان".
لە كۆتاییدا، خەلیل عەباس نادر، بەڕێوەبەری كۆمەڵە و رێكخراو و
پارتە سیاسییەكان لە وەزارەتی ناوخۆ ئەوەی ئاشكراكرد كە "هیچ حزبێك پرس بە وەزارەتی
ناوخۆ و ئەنجومەنی وەزیران ناكات و لە وردەكاری و ئامانجی سەردانی شاندەكە و دواتر لە
ئەنجامەكەی ئاگادارمان ناكەنەوە". راشكاوانە ئەوەشی وت "هیچ حزبێك بە پارتی و یەكێتی
و ئۆپۆزسیۆن و حزبەكانی تریشەوە، پابەندی یاسای حزبەكان نین، تەنانەت لە كردنەوە و
زیاد كردنی بارەگاش پرسمان پێناكەن".
ئەو بەرێوەبەرە رەخنە لە یاسای ژمارە (17)ی ساڵی
1993ی تایبەت بە حزبەكان دەگرێت و دەڵێت "یاساكە كەم و كورتیی زۆری تێدایە و پێویستە
هەموار بكرێتەوەو بە شێوازی ئەمرۆیینە سەیری حزبەكان بكرێت. یاسای حزبەكان لەگەڵ
یاسای رێكخراوەكان جیاوازی ئەوتۆی نییە. یاساكەی ئێستا باسی لە چوونە دەرەوەی
حزبەكان و كۆبوونەوەكان و رێكەوتنەكانیانی نەكردووە، كە چۆن مامەڵەیان لەگەڵدا
بكرێت، بەڵكو تەنیا باسی مەسەلەی دارایی كردووە. بۆیە دەبێ یاسایەك هەبێ
لەسەردانیكردنی حزبەكان بۆ دەرەوەی وڵات بكۆڵێتەوە و سزاش هەبێ".
هەر چەندە ئەوەشی
وت كە وەزارەتی ناوخۆ بۆی هەیە سكاڵا لە دژی حزب تۆمار بكات، بەڵام تاوەكو ئێستا
وەزارەت سكاڵای لەسەر هیچ حزبێك تۆمار نەكردووە بە تۆمەتی هەبوونی پەیوەندی لەگەڵ
دەوڵەتان.
_____________________
--- ئهم لاپهڕهیه چاپ بكه ---
والله باشة بة هة ر هاولاتيةك بوخوي بةيوةندي دبلوماسي لةكةل ولاتان ببةستيت هةر يةكةو ببيت بة حكومةتيك اخر بةداخةوة هةندي لة حزبةكان ريز لة حكومةتة كورديةكةي خويان ناكرن ئةي جون بيكانة ريزمان لي بكري